اگر چند تابستان در گلخانه کار کرده باشید، این صحنه را می‌شناسید، ظهر یک روز آفتابی وارد سالن می‌شوید و هوا مثل کوره است، برگ‌ها افتاده‌اند و گل‌ها بی‌رمق. گرما در گلخانه فقط یک ناراحتی نیست، مستقیم روی جیب شما اثر می‌گذارد. در این مطلب مرحله‌به‌مرحله می‌بینیم گلخانه چرا داغ می‌شود، چه راه‌هایی برای خنک کردنش هست و هر راه به چه شرایطی می‌خورد. توری سایبان را که برای بیشتر گلخانه‌دارها اولین و اقتصادی‌ترین انتخاب است، با جزئیات بیشتری بررسی می‌کنیم.
گلخانه چرا این‌قدر زود داغ و گرم می‌شود؟
پوشش گلخانه نور را به داخل راه می‌دهد، اما گرمایی را که از این نور ساخته می‌شود به‌سادگی بیرون نمی‌گذارد. نتیجه این است که در تابستان دمای داخل معمولاً حدود ۱۰ درجه از هوای بیرون بالاتر می‌رود. اگر هوا آفتابی باشد و تهویه‌ای در کار نباشد، این فاصله خیلی بیشتر هم می‌شود.
گیاه در برابر این گرما ساکت نمی‌ماند. ساقه‌ها سست می‌شوند، گل‌ها ریزتر می‌شوند، گل‌دهی عقب می‌افتد و در بدترین حالت جوانه‌ها می‌سوزند. محصول نارس و بی‌کیفیت هم که حاصل همین تنش گرمایی است. برای بیشتر گیاهان گلخانه‌ای، بازه‌ی حدود ۱۸ تا ۲۷ درجه محدوده‌ی راحت است. گوجه، خیار و فلفل کمی گرما را تحمل می‌کنند، اما کاهو و اسفناج دمای خنک‌تر می‌خواهند. دمای بالای ۳۲ درجه را برای اغلب گلخانه‌ها باید زنگ خطر دانست.
قدم صفر: اول بدانید چقدر گرم است؟
پیش از خرج کردن برای هر سیستمی، دماسنج بخرید. یک دماسنج ساده هم کافی است، ولی بهتر است چند عدد و در نقاط مختلف نصب شود. آن را در ارتفاع میانی و دور از نور مستقیم آفتاب بگذارید، وگرنه عددی نشان می‌دهد که با واقعیت فاصله دارد. اگر مدل‌های دیجیتال با حافظه یا هشدار پیامکی را هم بگیرید، می‌فهمید در کدام ساعت از روز و کدام گوشه‌ی سالن مشکل شروع می‌شود. این اطلاعات کمک می‌کند برای گلخانه‌ی خودتان تصمیم بگیرید، نه برای گلخانه‌ی همسایه.
روش اول: تهویه، ارزان‌ترین کار درست
هر گلخانه‌ای اول از همه باید بتواند نفس بکشد. دریچه‌های سقفی و کناری در کنار هم جریان طبیعی ایجاد می‌کنند: هوای گرم از بالا خارج می‌شود و هوای خنک‌تر از پایین وارد می‌شود. اگر این کافی نبود، فن‌های اگزوز و سیرکوله به کار می‌آیند. اگزوز هوای داغ را بیرون می‌فرستد و سیرکوله هوای داخل را هم‌زده و از تشکیل نقاط داغ جلوگیری می‌کند.
چند نکته که خیلی‌ها فراموش می‌کنند:
تهویه هیچ‌وقت دمای داخل را از بیرون کمتر نمی‌کند. کارش فقط این است که اختلاف را کم نگه دارد.
روی دریچه‌ها توری حشره‌گیر بکشید تا با هوا، آفت هم وارد نشود.
در فصل سرد بهتر است از دریچه‌های سقفی استفاده کنید. باز کردن دریچه‌ی کناری هوای سرد را مستقیم روی گیاه می‌ریزد و شوک می‌دهد.
تهویه‌ی بیش‌ازحد رطوبت را پایین می‌آورد و برگ‌ها را خشک می‌کند. تعادل مهم است.
روش دوم: توری سایبان، اقتصادی‌ترین راه کم کردن بار گرمایی
وقتی هوای بیرون خودش داغ است، تهویه به‌تنهایی کم می‌آورد. اینجاست که باید جلوی ورود انرژی اضافی را بگیرید. پرده‌ی سایه‌انداز، یا همان توری سایبان یا شید گلخانه، دقیقاً همین کار را می‌کند: بخشی از نور خورشید را قبل از رسیدن به گیاه متوقف می‌کند. بدون سایبان، تنها راه شما این است که گرمای وارد‌شده را بعداً با هزینه‌ی برق و آب بیرون بکشید. با سایبان، از اول کمتر وارد می‌شود.
توری سایبان چیست؟
بیشتر این توری‌ها از الیاف پلی‌اتیلن (و گاهی پلی‌پروپیلن) بافته می‌شوند. سبک‌اند، پرده‌ی سنگینی روی سازه نمی‌اندازند و نصبشان ساده است. درصد سایه‌دهی معمولاً بین ۳۰ تا 90 درصد است. یعنی با توری ۶۰ درصد، حدود ۶۰ درصد نور جذب یا متوقف می‌شود و ۴۰ درصد به گیاه می‌رسد. رنگ سبز معمولاً بهتر از مشکی است، چون مشکی گرمای بیشتری جذب می‌کند.
چه درصدی بخریم؟
جواب یکی نیست و به گیاه و منطقه بستگی دارد. قاعده‌ی کلی این است که هرچه گیاه برگ بیشتری داشته باشد و نورپسندتر باشد، به سایه‌ی کمتری نیاز دارد. در اواخر بهار معمولاً سایه‌ی کمتر (حدود ۳۰ تا ۵۵ درصد) کافی است و در اوج تابستان ممکن است به سطوح بالاتر برسید. اما یک اصل را هیچ‌وقت نادیده نگیرید: سایه نباید نور را از حد مورد نیاز فتوسنتز پایین‌تر ببرد. گلخانه‌داری که توری خیلی تیره بزند، دما را کم می‌کند ولی عملکرد را هم کم می‌کند. برای گیاهان متفاوت یا فصل‌های مختلف، می‌توانید به‌جای یک توری خیلی تیره، از توری‌های کم‌درصد‌تر استفاده کنید یا آن را زمان‌بندی‌شده جمع کنید.
بیرون یا داخل؟
این تصمیم روی نتیجه اثر زیادی دارد. اگر توری بیرون از پوشش گلخانه نصب شود، گرمای جذب‌شده توسط توری همان‌جا در هوای آزاد پخش می‌شود و به داخل نمی‌رسد. اگر داخل نصب شود، نور کم می‌شود ولی گرمای جذب‌شده در همان فضای بسته می‌ماند و اثر خنک‌کنندگی ضعیف‌تر است. پس هرجا که سازه اجازه می‌دهد، نصب بیرونی راندمان بهتری دارد. نصب داخلی هم مزیت خودش را دارد: می‌توان آن را مکانیزه کرد و با ریل و موتور در روزهای ابری جمع کرد، و در شب‌های سرد تا حدی از هدررفت گرما هم جلوگیری می‌کند.
نکته‌های نصب:
توری بیرونی در معرض باد است. اگر درست مهار نشود، لبه‌ها پاره می‌شوند یا کل توری از جا کنده می‌شود. برای همین اتصال باید در فواصل کوتاه و با گیره‌ها یا کلیپس‌های مناسب انجام شود، نه با گره و طناب موقت. مقاومت در برابر اشعه‌ی فرابنفش را هم هنگام خرید بپرسید، چون توری ارزان ممکن است پس از یک فصل شکننده شود. نگهداری آن هم ساده است: در پایان فصل تمیزش کنید، خشک کنید و جمع کنید تا عمرش بیشتر شود.
برای چه کسی مناسب‌تر است؟
تقریباً برای همه. مخصوصاً اگر بودجه‌ی محدود دارید یا آب کافی ندارید، سایبان بدون مصرف آب و برق بار حرارتی را کم می‌کند. در گلخانه‌های بزرگ و پرمحصول معمولاً سایبان اولین لایه است و سیستم‌های تبخیری روی آن سوار می‌شوند.
سایه‌دهی با رنگ و مواد پوششی
اگر توری نمی‌خواهید یا به‌عنوان مکمل می‌خواهید، پوشش سطح گلخانه با مواد بازتاب‌دهنده هم راه است. رنگ‌های مخصوص گلخانه، مخلوط آهک، یا پودر مل که با آب و رنگ نیمه‌پلاستیک مخلوط می‌شود، لایه‌ای سفید روی سقف می‌سازد و بخشی از نور را برمی‌گرداند. این روش ارزان است، اما ضعف‌هایی دارد: باران پوشش را می‌شوید و سایه ناپدید می‌شود، در پایان تابستان پاک کردنش کار می‌برد، و آهک ممکن است به پوشش یا اسکلت فلزی آسیب بزند. دقت کنید که پاشیدن آن در ساعات گرم و خشک روز چسبندگی بهتری می‌دهد. در مجموع، این‌ها بیشتر مکمل‌اند و کمتر می‌توان روی آن‌ها به‌تنهایی حساب کرد.
پیشنهاد خرید: برای خرید توری سایبان 80 درصد درطول و عرض مختلف از لینک زیر اقدام کنید:
روش سوم: خنک‌کاری تبخیری وقتی هوای بیرون هم داغ است
گاهی سایبان و تهویه هم کافی نیست، مخصوصاً در مناطق گرم و خشک. اینجا نوبت سیستم‌هایی است که از تبخیر آب برای کم کردن دما استفاده می‌کنند. اصل ساده است: وقتی آب تبخیر می‌شود، گرما از هوا می‌گیرد.
پد و فن:
در یک دیواره پدهای سلولزی خیس و در دیوار مقابل فن‌های مکنده نصب می‌شود. فن هوای بیرون را از میان پد می‌کشد، هوا خنک و مرطوب می‌شود و وارد سالن می‌شود. در هوای خشک عالی عمل می‌کند و مصرف انرژی نسبتاً کمی دارد. ضعفش این است که دمای گلخانه یکنواخت نیست: سمت پد خنک‌تر و سمت فن گرم‌تر است، و اگر طول گلخانه زیاد باشد این اختلاف بیشتر می‌شود. پد باید کاملاً خیس بماند و رسوب نگیرد، چون قسمت خشک راه هوا را باز می‌کند و راندمان می‌افتد.
مه‌پاش پرفشار:
پمپ قوی آب را از نازل‌های ریز عبور می‌دهد و ذراتی به اندازه‌ی چند میکرون می‌سازد که سریع در هوا تبخیر می‌شوند. هم دما را کم می‌کنند و هم رطوبت را بالا می‌برند. برای گلخانه‌های گرم و کم‌رطوبت بسیار مؤثر است، برای گیاهان رطوبت‌دوست و مرحله‌ی جوانه‌زنی هم مفید است. کیفیت آب مهم است: آب رسوب‌دار نازل‌ها را می‌بندد. در مناطق شرجی و مرطوب مه‌پاش نه‌تنها کمکی نمی‌کند، بلکه خطر قارچ را هم بالا می‌برد. تنظیم زمان‌بندی و حجم مه را با ترموستات یا رطوبت‌سنج انجام دهید.
راه‌های کمکی و خاص
آب‌پاشی روی سقف: آب گرما را جذب می‌کند و از عبور مادون‌قرمز جلوگیری می‌کند، اما آب زیادی مصرف می‌کند و فقط در مناطقی که مشکل کم‌آبی ندارند توجیه دارد.
خیس کردن مسیرها و کف: به‌اصطلاح damping down. آب روی سطوح سخت پاشیده می‌شود، تبخیر می‌کند و رطوبت و خنکی می‌دهد. ساده و کم‌هزینه است، اما زیاده‌روی نکنید.
مخزن آب: آب ظرفیت گرمایی بالایی دارد و می‌تواند نوسان دما را کم کند. در سازه‌های کوچک‌تر ایده‌ی جالبی است.
تونل زیرزمینی: هوا از مسیری زیرزمینی عبور می‌کند و خنک‌تر می‌شود. اجرایش هزینه و کار خاکی می‌خواهد و امروزه کمتر رایج است.
کولر صنعتی و کولر گازی: برای گلخانه‌های خاص یا کوچک ممکن است، اما هزینه‌ی خرید و برق بالایی دارند.
خود گیاهان: برگ‌ها با تعرق هوا را خنک می‌کنند. هرس بی‌رویه در روزهای داغ برگ‌های مفید را می‌برد.
کدام روش را چه زمانی به کار ببریم؟
بهترین کار این است که مثل یک پلکان فکر کنید. در ماه‌های سرد و ملایم، تهویه‌ی طبیعی کافی است. هرچه هوا گرم‌تر می‌شود، فن‌ها به آن اضافه می‌شوند. وقتی آفتاب تند شد، توری سایبان را روی سازه بکشید. و فقط در ماه‌های واقعاً گرم است که سیستم تبخیری (پد و فن یا مه‌پاش) را به ترکیب اضافه می‌کنید. این ترتیب هم از نظر هزینه منطقی است و هم از نظر مصرف انرژی، چون تا وقتی سایبان و تهویه جواب می‌دهند، لازم نیست پمپ و فن‌های سنگین را روشن کنید.
اقلیم هم تصمیم را عوض می‌کند: در مناطق خشک، سیستم تبخیری بازدهی عالی دارد. در مناطق مرطوب باید تکیه را روی سایبان و تهویه بگذارید و از تبخیری حساب‌شده و کمتر استفاده کنید.
چند اشتباه رایج در خنک کردن گلخانه
نصب سیستم سرمایشی بدون تهویه‌ی پایه.
انتخاب توری بسیار تیره برای همه‌ی گیاه‌ها و همه‌ی فصل‌ها.
نصب توری بدون مهار مناسب و در نتیجه پارگی با اولین باد تند.
استفاده از مه‌پاش در هوای مرطوب یا با آب سخت بدون فیلتر.
رها کردن پدها بدون شست‌وشو و نگه‌داشتن آن‌ها خشک در بعضی نقاط.
نداشتن دماسنج و تصمیم‌گیری صرفاً از روی حس.
حرف آخر
خنک کردن گلخانه یک کار واحد نیست، یک چیدمان است. اول تهویه را درست کنید، بعد با توری سایبان جلوی ورود گرمای اضافی را بگیرید و اگر هنوز کم بود، سراغ پد و فن یا مه‌پاش بروید. توری سایبان به‌خاطر هزینه‌ی کم، نصب ساده و نبود مصرف آب و برق، معمولاً بهترین نقطه‌ی شروع است. فقط درصد سایه را با گیاه و فصل هماهنگ کنید و اتصال آن را محکم انجام دهید تا یک فصل کامل دوام بیاورد. با دماسنج شروع کنید، نتیجه را ببینید و آرام‌آرام سیستم را کامل کنید.
مطالب مرتبط:
بهترین توری سایبان چیست؟
کاربرد توری سایبان برای استخرها
نوشته‌های تازه
- خنک کردن گلخانه؛ راهنمای عملی برای گلخانه‌دارها، از توری سایبان تا مه‌پاش
- بهترین توری سایبان چیست و کاربرد آن‌ها کدام است؟
- کاربرد توری سایبان در استخرهای خانگی و استخرهای پرورش آبزیان
- دلیل سوختن برگ گیاهان گلخانه‌ای + راه حل آن
- تاثیر رنگ توری سایبان (شید گلخانه) بر رشد گیاهان؛ راهنمای کامل انتخاب رنگ مناسب
کامنت بگذارید